Wat maakt een plek voor jou bijzonder?

De Levende Atlas brengt in beeld hoe Zaanstad wordt geleefd en ervaren. Tijdens het ZaanUP! Festival halen we de kaart de straat op. Jacob Spaander en Geertje van der Klei verzamelen waardevolle plekken in de stad van bezoekers.

Waar voel jij je thuis in Zaanstad? Welke plek betekent iets voor je, en wat maakt die plek bijzonder? Zijn het de mensen die je er ontmoet, een fijne plek om te zitten, de sfeer, het groen of een herinnering? En hoe beweeg je je door de stad: waar kom je vandaan, waar ga je naartoe, en welke plekken voelen voor jou met elkaar verbonden?

Jacob tekent de Levende Atlas live en brengt verhalen en plekken samen in één tekening.

Zo groeit gedurende de dag een persoonlijke kaart van Zaanstad: geen kaart van alleen gebouwen en straten, maar van de plekken, mensen, ervaringen en verbindingen die de stad betekenis geven.

Kaart en gesprekken door Jacob Spaander en Geertje van der Klei, tijdens het ZaanUP! Festival 2026

ZaandamWat gebeurt er als de cartograaf de wijk niet kent — en alleen kan bouwen op wat bewoners hem vertellen?

Nieuw-West in Zaandam is een wijk in beweging. Van Westerwatering tot het stationsgebied, van de Aris van Broekweg tot ’t Houtveldplantsoen: overal vind ruimtelijke en sociale veranderingen plaats.

Als onderdeel van de Levende Atlas deden Geertje van der Klei en Jacob Spaander alsof zij Zaandam Nieuw-West niet kenden. In plaats van de wijk vooraf in kaart te brengen, luisterden ze naar wat bewoners en bezoekers vertelden over de plekken en routes die voor hen van betekenis zijn.

Tijdens stadslabmomenten bij winkelcentrum Westerwatering en de Fronikboerderij ontstonden zo mentale kaarten met favoriete plekken, gebruikte routes en persoonlijke verhalen. Deze eerste verkenning maakt zichtbaar waar bestaande verbindingen liggen, welke plekken betekenis hebben en waar kansen liggen voor ontmoeting, sociale samenhang en groene verbindingen.

Het resultaat is een dynamische, levende atlas van Zaandam Nieuw-West: een kaart die laat zien hoe bewoners hun omgeving ervaren en waar mogelijkheden liggen om bestaande kwaliteiten te versterken.

De atlas vormt de basis voor een vervolgonderzoek naar de vraag hoe je in een snel veranderende wijk bestaande en nieuwe stedelijke verbanden kunt versterken en met elkaar kunt verbinden. Hoe kunnen plekken, routes, groen, voorzieningen en sociale netwerken sterker met elkaar verbonden worden? En hoe kunnen zulke verbanden bijdragen aan een betere lokale leefkwaliteit en een toekomstbestendige ontwikkeling van de wijk?

Tekening door Jacob Spaander.

Wat wordt zichtbaar als je anders naar de stad kijkt?

Na de interventie met de “Cartograaf” onderzocht Geertje van der Klei wat er door deze andere manier van kijken zichtbaar was geworden.

De waarnemingen, reacties en beelden uit de interventie werden naast elkaar gelegd. Welke patronen vallen op? Welke kwaliteiten worden zichtbaar? Waar ontbreken verbindingen? En welke andere perspectieven op de stad komen naar voren?

De analyse is daarmee een volgende stap in het onderzoek: van waarnemen en ervaren naar duiden en betekenis geven. Niet om de stad vast te leggen in één conclusie, maar om nieuwe inzichten én nieuwe vragen zichtbaar te maken.

De analyse maakt onderdeel uit van de Levende Atlas en laat zien hoe een interventie in de stad kan functioneren als onderzoeksmiddel. Door tijdelijk anders te kijken, kunnen aspecten van de geleefde omgeving naar voren komen die in een traditionele analyse gemakkelijk buiten beeld blijven.

Visualisatie en analyse door Geertje van der Klei.

De stad bestaat ook uit verhalen.

Een stad bestaat niet alleen uit plekken, routes en gebouwen, maar ook uit de verhalen van de mensen die er wonen.

Binnen het project OmZien van de gemeente Zaanstad kregen we de mogelijkheid om te onderzoeken hoe die verhalen zichtbaar kunnen worden gemaakt. In Zaanstad werden tien bewoners geïnterviewd over hun leven, hun buurt en de veranderingen die zij om zich heen zien. De geïnterviewden kwamen uit verschillende buurten uit Zaandam Zuid en Zaandam Oost.

Uit de gesprekken zijn korte zinnen en uitspraken geselecteerd die een plek kregen in een tentoonstelling in De Zuidhoek. De zinnen geven samen een beeld van de verschillende ervaringen, herinneringen en perspectieven van bewoners en leiden daar tot veel gesprek. De tentoonstelling wordt opnieuw geprint en zal vervolgens op verschillende plekken in Zaandam Zuid te zien zijn, te beginnen bij Pennemes en Mennistenerf. Via QR-codes op de tentoonstelling kunnen bezoekers de oorspronkelijke verhalen achter de fragmenten terugvinden.

Een klein deel van deze zinnen en fragmenten is vervolgens gebruikt als bouwsteen voor verschillende visualisaties. Door deze fragmenten los te maken uit hun oorspronkelijke verhaal en opnieuw te ordenen, ontstonden nieuwe manieren om naar een buurt te kijken. Niet vanuit cijfers of beleidsmatige thema’s, maar vanuit de woorden waarmee bewoners zelf hun omgeving en hun leven beschrijven.

Wat valt op als je al die kleine uitspraken naast elkaar legt? Welke patronen, tegenstellingen en overeenkomsten worden zichtbaar? En welk beeld van de buurt ontstaat wanneer je de stad bekijkt door de ogen van haar bewoners?

Dit experiment onderzoekt hoe narratieven een extra laag aan de Levende Atlas kunnen toevoegen. Verhalen maken zichtbaar wat zich niet altijd laat vangen in een kaart: herinneringen, gevoelens, gewoontes, verbondenheid, verlies, verandering en de betekenis die mensen aan een plek geven.

Zo ontstaat de stad als een verzameling van perspectieven: verschillende verhalen die naast elkaar bestaan en samen laten zien hoe een buurt wordt geleefd.

Visualisatie door Geertje van der Klei

Ontmoeting is het smeermiddel van de maatschappij.

Bankjes in de openbare ruimte lijken vanzelfsprekend. Maar wie gebruikt ze, waarvoor en wat gebeurt er wanneer mensen er naast elkaar gaan zitten?

Jacob Spaander en Helen Grandiek brengen de bankjes langs de Zaan op een ludieke manier in kaart. Ze bezoeken, onderzoeken en documenteren dit vaak vergeten straatmeubilair én de ontmoetingen die er plaatsvinden. Via foto’s, filmpjes en observaties verzamelen ze verhalen op de gelijknamige Facebookpagina.

Het project vestigt de aandacht op een klein maar belangrijk onderdeel van de openbare ruimte: de plek waar je even kunt zitten, wachten, kijken, praten of iemand ontmoeten.

Waar mogelijk organiseren Jacob en Helen die ontmoetingen ook daadwerkelijk. Zo wordt het bankje niet alleen onderwerp van onderzoek, maar ook een plek om het gesprek aan te gaan.

Onderzoek door Jacob Spaander en Helen Grandiek